Hoàn Thiện Hành Lang Pháp Lý – "Chiếc Phao Cứu Sinh" Cho Những Nếp Nhà Cổ Hội An

Sứ mệnh thiêng liêng và bài toán giữ gìn di sản sống

Đô thị cổ Hội An, kể từ khoảnh khắc lịch sử được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa thế giới vào năm 1999, đã trở thành một niềm kiêu hãnh lớn của bản sắc văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế. Nơi đây không chỉ đơn thuần là một tập hợp các công trình kiến trúc gạch đá, gỗ lạt đứng im lìm, mà là một "bảo tàng sống" thực sự – nơi nhịp sống của cư dân bản địa, những phong tục tập quán, tín ngưỡng thờ tự và nếp sống mộc mạc của cha ông vẫn đang hằng ngày diễn ra sinh động dưới những mái ngói âm dương phủ màu rêu phong cổ kính.

Tuy nhiên, đằng sau vẻ đẹp thơ mộng, quyến rũ làm say lòng hàng triệu lữ khách phương xa ấy lại là một cuộc chiến thầm lặng nhưng đầy cam go của các nhà quản lý, các chuyên gia và chính những người dân đang sở hữu di tích nhằm chống lại sự tàn phá khắc nghiệt của thời gian, thiên tai bão lũ và đặc biệt là sức ép nghẹt thở từ làn sóng đô thị hóa, thương mại hóa du lịch. Những nếp nhà cổ gỗ mít, gỗ kiền kiền có tuổi đời hàng trăm năm đang từng ngày gồng mình gánh chịu sự bào mòn của độ ẩm, mối mọt và những trận đại hồng thủy thường niên dập dồn dải đất miền Trung.

Trong bối cảnh đó, việc thiết lập và không ngừng hoàn thiện một hành lang pháp lý cho bảo tồn không còn là một câu chuyện mang tính hàn lâm, lý thuyết trên các giảng đường mà đã trở thành mệnh lệnh sống còn, thành chiếc phao cứu sinh rạch ròi từ gốc để bảo vệ tính chân xác và giá trị nổi bật toàn cầu của di sản. Nếu thiếu đi một bộ khung pháp lý nghiêm minh, khoa học và thực chất, những giá trị nguyên bản của tiền nhân để lại sẽ rất dễ bị băm nát và thay thế bởi những công trình giả cổ vô hồn, làm mất đi cái linh hồn cốt lõi của khu phố cổ.

Lịch trình tiến hóa của hệ thống quy chế quản lý di sản Hội An

Nhìn lại hành trình hơn hai thập kỷ quản lý và bảo vệ Đô thị cổ Hội An, chúng ta có thể thấy rõ tư duy chiến lược và sự nhạy bén của chính quyền địa phương thông qua việc liên tục cập nhật, bổ sung các văn bản pháp lý phù hợp với thực tế phát triển của từng thời kỳ.

Từ những quy chế sơ khởi đến sự hoàn thiện đồng bộ

Ngay sau khi nhận danh hiệu của UNESCO vào năm 1999, chính quyền địa phương đã nhanh chóng nhận ra rằng các đạo luật chung về quản lý xây dựng đô thị không thể áp dụng một cách cứng nhắc cho một vùng lõi di sản đặc thù như Hội An. Hàng loạt quy chế quản lý rạch ròi đã liên tục ra đời. Đặc biệt, Quy chế quản lý, bảo tồn, sử dụng di tích trong Khu phố cổ đã trải qua nhiều lần điều chỉnh, sửa đổi, bổ sung quan trọng vào các năm 2008, 2015 nhằm bám sát vào dòng chảy chuyển dịch kinh tế và thói quen sinh hoạt của nhân dân.

Cột mốc lịch sử: Quyết định số 19/2020/QĐ-UBND

Bước ngoặt quan trọng nhất trong công tác lập quy hành lang pháp lý chính là vào ngày 18/12/2020, khi UBND tỉnh Quảng Nam ban hành Quyết định số 19/2020/QĐ-UBND về việc thông qua Quy chế bảo vệ Di sản văn hóa thế giới Khu phố cổ Hội An. Văn bản này mang tính chất tích hợp toàn diện, gom tất cả các quy định tản mát trước đây về quản lý kiến trúc, trật tự kinh doanh, an toàn cháy nổ và bảo vệ môi trường vào một bộ quy chế thống nhất.

Quyết định 19/2020/QĐ-UBND chính là nền tảng pháp lý vững chắc, dài hạn để các cơ quan chuyên môn như Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An có cơ sở hành động, xử lý nghiêm các hành vi xâm hại di tích, đồng thời tạo ra một hành lang thông thoáng để người dân tham gia vào công tác tu bổ, sửa chữa nhà ở một cách hợp pháp và khoa học.

Phân loại giá trị bảo tồn – Giải pháp quản lý khoa học từ gốc

Một trong những nét độc đáo và khoa học nhất trong hành lang pháp lý của Hội An chính là việc triển khai phân loại giá trị bảo tồn cho từng di tích một cách cực kỳ rạch ròi ngay từ rất sớm.

Cấu trúc phân loại di tích khu vực I

Trong vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt (Khu vực I), các ngôi nhà cổ và công trình tín ngưỡng được các chuyên gia khảo sát, đánh giá và xếp vào các nhóm giá trị khác nhau:

Loại đặc biệt: Đây là những công trình mang giá trị kiến trúc, lịch sử độc nhất vô nhị, bắt buộc phải bảo tồn nguyên trạng toàn bộ kết cấu từ bộ khung gỗ, mái ngói, nền gạch cho đến không gian sân trời. Nghiêm cấm mọi hành vi tự ý thay đổi cấu kiện hoặc làm biến dạng cấu trúc gốc.
Loại 1, 2, 3, 4: Tương ứng với mức độ đóng góp vào không gian chung của khu phố cổ, các loại di tích này được áp dụng các quy chuẩn tu bổ linh hoạt hơn, cho phép sửa chữa, thay thế các bộ phận đã hư hỏng nặng bằng vật liệu tương đương nhưng phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình xin cấp phép.

Minh bạch hóa thủ tục hành chính công

Để giải quyết bài toán phức tạp về việc cấp phép xây dựng, tu bổ di tích thuộc sở hữu tư nhân và tập thể trong khu phố cổ, chính quyền địa phương đã thực hiện công khai minh bạch toàn bộ trình tự, thủ tục và các hướng dẫn kỹ thuật liên quan.

Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An đã chủ động nghiên cứu và tham mưu ban hành 6 bộ thủ tục hành chính công rạch ròi. Sự cải cách này giúp loại bỏ hoàn toàn các rào cản phiền hà, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho các chủ di tích tiếp cận các hướng dẫn khoa học, ngăn chặn tình trạng người dân tự ý lén lút sửa chữa nhà cổ bằng các vật liệu hiện đại như bê tông, gạch men xây dựng trái phép do ngại làm thủ tục hành chính.

Cơ chế hỗ trợ kinh phí trùng tu – Mô hình xã hội hóa kiểu mẫu

Công tác bảo tồn di sản sẽ mãi là một mục tiêu xa vời nếu thiếu đi nguồn lực tài chính mạnh mẽ và một cơ chế phân bổ nguồn vốn nhân văn, thấu hiểu đời sống của nhân dân.

Dự án tu bổ khẩn cấp 47 tỷ đồng năm 2004

Lật giở lại lịch sử câu chuyện trùng tu di tích tại Hội An, bước đi đột phá thể hiện tầm nhìn và sự trách nhiệm của nhà nước chính là quyết định phê duyệt dự án khả thi đầu tư tu bổ khẩn cấp các di tích có nguy cơ sụp đổ tại khu Di sản văn hóa thế giới Hội An vào năm 2004. Dự án có tổng kinh phí đầu tư hơn 47 tỷ đồng thời bấy giờ, nhắm trực tiếp vào việc cứu nguy cho 94 di tích đang ở trong tình trạng báo động đỏ trước mùa mưa bão.

Tỷ lệ hỗ trợ nhân văn và cơ chế cho vay không lãi suất

Điểm đặc sắc làm nên sự thành công của dự án này chính là việc rạch ròi phân chia tỷ lệ vốn đầu tư hỗ trợ tu bổ đối với các nhà cổ thuộc sở hữu tập thể và tư nhân:

Nhà nước hỗ trợ từ 40% đến 75% kinh phí trùng tu, tùy thuộc vào giá trị phân loại bảo tồn của di tích và vị trí địa lý của nó (nằm ở trục đường chính sầm uất hay khu vực kiệt/hẻm sâu).
Đối với phần kinh phí còn lại mà người dân phải đối ứng, chính quyền áp dụng cơ chế đặc biệt: Hỗ trợ cho vay vốn tu bổ di tích với thời hạn 3 năm hoàn toàn không tính lãi suất.

Chính sách nhân văn này đã tạo điều kiện vô cùng lớn về mặt kinh tế, giải tỏa gánh nặng tài chính khổng lồ cho các hộ gia đình sống trong nhà cổ. Đây chính là hình mẫu kinh điển trong việc huy động các nguồn lực tổng hợp: nhà nước và nhân dân cùng chung tay tham gia vào công tác bảo tồn di sản. Tiếp nối thành công đó, năm 2008, thành phố ban hành Cơ chế quản lý hỗ trợ kinh phí xây dựng, sửa chữa - cải tạo công trình, nhà ở riêng lẻ thuộc sở hữu tư nhân - tập thể trong Khu phố cổ và năm 2010 mở rộng thêm cơ chế hỗ trợ cho các di tích nằm ngoài khu phố cổ, tạo nên một tấm lưới an sinh di sản toàn diện.

Những nút thắt và "Xung khắc" nhức nhối trong công tác trùng tu thực địa

Dù đã có một hành lang pháp lý tương đối đầy đủ, nhưng khi bước vào giai đoạn hiện tại, thực tế công tác trùng tu, bảo tồn tại Hội An đang phải đối mặt với những "xung khắc" nội tại vô cùng gay gắt giữa lý thuyết bảo tồn và thực tế cuộc sống kinh tế.

Sự khan hiếm trầm trọng của vật liệu truyền thống

Theo quy chuẩn khoa học của UNESCO, việc trùng tu di tích bắt buộc phải sử dụng vật liệu truyền thống bản gốc để bảo đảm tính chân xác của công trình. Thế nhưng hiện nay, nguồn vật liệu gỗ quý (gỗ mít, gỗ kiền kiền, gỗ gõ) trở nên vô cùng khan hiếm và đắt đỏ do các chính sách đóng cửa rừng, bảo vệ tài nguyên nghiêm ngặt của nhà nước.

Tương tự, các loại ngói âm dương, ngói lợp nung theo phương pháp thủ công bằng củi cũ kỹ nay không thể sản xuất hàng loạt do các yêu cầu khắt khe về bảo vệ môi trường, chống xả thải khí độc hại. Việc đầu tư cho một dự án trùng tu nhà cổ đúng quy chuẩn đòi hỏi thời gian kéo dài và chi phí tài chính cao hơn gấp nhiều lần so với xây dựng một ngôi nhà bê tông thông thường.

Xung đột giữa nhu cầu kinh doanh và giải pháp khoa học

Phố cổ Hội An là một di sản sống, nơi mặt tiền của mỗi ngôi nhà cổ đều là một "mỏ vàng" kinh doanh hái ra tiền nhờ hoạt động du lịch. Sức ép từ nhu cầu buôn bán, mở cửa hàng kinh doanh không cho phép các chủ di tích thực hiện các giải pháp trùng tu thực sự bài bản, kéo dài hàng tháng trời.

Hơn thế nữa, có sự xung khắc lớn về tư duy giải pháp: trong khi các nhà bảo tồn yêu cầu phải gìn giữ tối đa yếu tố gốc, chấp nhận giải pháp chắp nối, gia cố kỹ thuật thầm lặng, thì nhiều chủ di tích lại mong muốn thay thế hoàn toàn cấu kiện cũ bằng gỗ mới, thay thế vật liệu lát nền, vữa xây hiện đại để ngôi nhà trông khang trang, sạch sẽ và tiện nghi hơn cho việc sinh hoạt, buôn bán.

Bảng thống kê các thách thức cốt lõi và định hướng hoàn thiện hành lang pháp lý

Để giúp độc giả và các nhà hoạch định chính sách có cái nhìn hệ thống, trực quan và scannable về thực trạng quản lý di sản Hội An hiện nay, dưới đây là bảng tổng hợp các nút thắt thực địa và giải pháp kiến nghị:

Nhóm thách thức thực địa	Biểu hiện cụ thể	Giải pháp hoàn thiện hành lang pháp lý kiến nghị
Khan hiếm vật liệu	Thiếu gỗ quý nguyên bản, ngói đất nung thủ công bị hạn chế sản xuất do quy định môi trường.	Xây dựng cơ chế đặc thù thành lập kho dự trữ vật liệu chiến lược quốc gia dành riêng cho trùng tu di sản.
Quy chuẩn lực lượng nhân công	Nhu cầu tu bổ tăng cao nhưng đội ngũ thợ nề, thợ mộc tự phát chưa có chứng chỉ quy chuẩn di sản.	Ban hành quy định bắt buộc về chứng chỉ hành nghề trùng tu; chuyên nghiệp hóa đội ngũ thợ thủ công.
Xâm quản không gian du lịch	Lập gian hàng buôn bán lấn át sân trời, tháo dỡ vách ngăn gỗ, che chắn giếng trời để phục vụ thương mại.	Thắt chặt chế tài xử phạt hành chính; quy định rạch ròi tỷ lệ không gian thương mại và không gian di sản.
Quản lý an toàn đô thị	Tình trạng đóng cửa di tích, chủ nhà ra ngoài phố ở khiến cơ quan chức năng khó tiếp cận khi xảy ra sự cố.	Ứng dụng công nghệ IoT, lắp đặt hệ thống cảm biến báo cháy, báo ngập tự động kết nối với trung tâm điều hành.

Áp lực sức chứa và hiện tượng "Thương mại hóa" lấn át văn hóa bản địa

Sự phát triển bùng nổ của ngành công nghiệp du lịch như một con dao hai lưỡi, đang đặt lên vai Đô thị cổ Hội An một gánh nặng khổng lồ về mặt hạ tầng và quản lý nhà nước.

Hành vi tự ý thay đổi kiến trúc phục vụ lợi nhuận

Vì lợi nhuận kinh tế quá lớn từ việc cho thuê mặt bằng buôn bán, nhiều chủ di tích hoặc người thuê nhà đã cố tình thực hiện các hành vi vi phạm hành lang pháp lý bảo vệ di sản. Có thể kể đến các hành vi nhức nhối như tự ý tháo dỡ các vách ngăn gỗ cổ kính để mở rộng không gian trưng bày hàng hóa, che chắn khu vực sân trời (giếng trời) – một phát minh kiến trúc thông gió, lấy sáng thiên tài của người xưa – để làm kho chứa đồ hoặc kê bàn ghế phục vụ ăn uống. Những hành động này làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc vi khí hậu của ngôi nhà cổ, đẩy di tích vào nguy cơ xuống cấp nhanh hơn do thiếu độ thông thoáng tự nhiên.

Hiện tượng "Đô thị trống rỗng" và áp lực dân số cơ học

Một thực tế đáng báo động khác là tình trạng đóng cửa di tích, không có người sinh sống vào ban đêm khi kết thúc các hoạt động kinh doanh buôn bán. Nhiều chủ nhà cổ sau khi giàu lên nhờ du lịch đã chọn chuyển ra các khu đô thị mới bên ngoài sinh sống, nhường toàn bộ ngôi nhà cổ cho mục đích thương mại thuần túy.

Việc một ngôi nhà cổ không có hơi người, không được sưởi ấm bởi bếp lửa hằng ngày sẽ khiến thớ gỗ nhanh bị mục nát, đồng thời gây khó khăn rất lớn cho cơ quan chức năng trong việc tiếp cận, xử lý các tình huống khẩn cấp về hỏa hoạn, tai nạn trộm cắp hay ngập lụt vào ban đêm. Chưa kể, sự gia tăng mạnh mẽ của dân số cơ học (lượng khách tham quan khổng lồ) nén chặt trong một không gian đô thị chật hẹp, nhỏ bé đã tạo ra sự ngột ngạt, quá tải hệ thống xử lý chất thải và ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng môi trường sống của chính cư dân tại chỗ.

Chiến lược dài hạn: Chuyên nghiệp hóa đội ngũ và Hoàn thiện đạo luật khung

Kết quả của hoạt động bảo tồn di tích thuộc sở hữu tư nhân và cộng đồng có ý nghĩa quyết định trực tiếp đến việc bảo vệ tính chân xác, giá trị nổi bật toàn cầu và mọi hoạt động quản lý, phát huy giá trị của Di sản văn hóa thế giới Đô thị cổ Hội An. Để giải quyết triệt để các thách thức mang tính thời đại này, chúng ta cần một tầm nhìn chiến lược dài hơi và quyết liệt hơn.

Tầm nhìn chiến lược bảo tồn tích hợp Hội An:
Hoàn thiện Luật Di sản văn hóa sửa đổi -> Ban hành cơ chế đặc thù Trung ương dành riêng cho Hội An -> Chuyên nghiệp hóa đội ngũ nghệ nhân trùng tu -> Kiểm soát sức chứa du lịch bằng công nghệ số.

Mệnh lệnh chuyên nghiệp hóa lực lượng nhân công trùng tu

Như Giám đốc Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An – ông Phạm Phú Ngọc đã nhiều lần trăn trở, một hành lang pháp lý hoàn hảo trên giấy tờ sẽ trở nên vô nghĩa nếu người trực tiếp cầm đục, cầm cưa can thiệp vào di tích là những người thợ xây dựng dân dụng thông thường, thiếu sự thấu cảm và tri thức về mặt di sản.

Việc ban hành các quy chuẩn, tiêu chí rạch ròi để kiểm soát và cấp chứng chỉ hành nghề cho lực lượng nhân công tham gia trùng tu là việc làm không thể chậm trễ. Họ phải được đào tạo bài bản về kỹ thuật chắp nối gỗ cổ, phương pháp pha trộn vôi vữa truyền thống không chứa xi măng hiện đại, để mỗi nhát búa, đường cưa của họ đều là một hành động nâng niu, tôn trọng lịch sử.

Kêu gọi sự đồng hành và nguồn lực từ UNESCO toàn cầu

Hội An không chỉ là tài sản của riêng tỉnh Quảng Nam hay Việt Nam; nó là báu vật chung của nhân loại. Do đó, việc hoàn thiện hành lang pháp lý nội địa cần song hành với công tác ngoại giao văn hóa, chủ động đề xuất UNESCO cùng các tổ chức quốc tế chuyên môn sâu (như JICA của Nhật Bản, các viện nghiên cứu của châu Âu) tiếp tục dành sự quan tâm, ưu tiên, tài trợ có các chương trình, dự án hỗ trợ kỹ thuật và tài chính dài hạn đối với Đô thị cổ Hội An. Đồng thời, cần kiến nghị Quốc hội và Chính phủ ban hành một đạo luật khung, một cơ chế đặc thù tối cao với những quy định vượt trội, đặc cách dành riêng cho việc bảo tồn Hội An, giúp thành phố giải quyết triệt để sự xung đột giữa phát triển kinh tế du lịch và gìn giữ di sản bền vững.

Giữ gìn ngọn lửa thiêng cho thế hệ mai sau

Nhìn lại bức tranh toàn cảnh về cuộc hành trình xây dựng và hoàn thiện hành lang pháp lý cho bảo tồn tại Đô thị cổ Hội An, chúng ta càng thêm thấu hiểu và trân quý những nỗ lực phi thường, sự bền bỉ của các thế hệ quản lý và nhân dân địa phương. Bảo tồn một đô thị cổ sống như Hội An chưa bao giờ là một công việc dễ dàng, đó là nghệ thuật của sự cân bằng – cân bằng giữa bảo tồn nguyên bản kiến trúc gốc và ổn định sinh kế, nâng cao chất lượng đời sống cho cư dân; cân bằng giữa ánh hào quang kinh tế du lịch và chiều sâu của bản sắc văn hóa dân tộc.

Những quy chế, quyết định nghiêm minh ra đời không phải để bó buộc, kìm hãm sự phát triển của thành phố, mà chính là tấm bệ phóng, là tấm khiên vững chắc nhất bảo vệ những nếp nhà cổ luôn đứng vững trước giông bão của thiên nhiên và những cám dỗ nhất thời của thị trường tiêu dùng nhanh. Hãy phát triển bằng tri thức đỉnh cao của công nghệ quản trị hiện đại và bảo tồn bằng cả trái tim chân thành, kính trọng tổ tiên, để dòng sông Hoài mãi xanh, những mái ngói âm dương mãi rạng rỡ, đưa Hội An trường tồn mãi mãi với thời gian, là niềm tự hào rực rỡ của đất nước và là điểm đến yêu thương của bạn bè khắp muôn nơi trên thế giới tìm về!

Bảo tồn di sản, Nhà cổ Hội An, Hành lang pháp lý, Trùng tu di tích, Quyết định 19/2020/QĐ-UBND, Di sản văn hóa thế giới, Du lịch Hội An, Phạm Phú Ngọc