Hồi Sinh Tháp Chăm: Bên Trong Cuộc Chạy Đua Trùng Tu Di Sản Ngàn Năm Ở Đà Nẵng
Đăng bởi: In Ảnh Đà Nẵng - 11/08/2026
Đà Nẵng – Hàng loạt di tích Chăm trên địa bàn thành phố đang cùng lúc bước vào giai đoạn trùng tu quy mô lớn, không chỉ hồi sinh những công trình kiến trúc gạch cổ ngàn năm tuổi mà còn đánh dấu bước tiến mới khi đội ngũ cán bộ, công nhân địa phương từng bước làm chủ các kỹ thuật bảo tồn phức tạp.
Ba dự án trùng tu khởi động cùng thời điểm
Đầu tháng 7/2026, dự án bảo tồn, tu bổ, phục hồi tháp Chăm Bằng An (phường An Thắng) và dự án bảo tồn nhóm tháp Chiên Đàn (xã Tây Hồ) chính thức được triển khai. Cùng lúc, dự án bảo tồn nhóm tháp E, F Mỹ Sơn cũng bước vào năm thứ hai trong chặng đường trùng tu kéo dài 5 năm.
Đà Nẵng là địa phương có mật độ di tích và phế tích Chăm khá lớn, nhưng phần lớn công trình hiện đã xuống cấp, hư hại nặng do tác động của thời gian và chiến tranh. Vì vậy, việc triển khai đồng loạt các dự án bảo tồn giai đoạn này được xem như cuộc chạy đua với thời gian nhằm giữ lại những chứng tích của nền văn minh Champa cổ đại.
Tháp Bằng An là trường hợp đặc biệt trong đợt trùng tu lần này. Được xây dựng khoảng thế kỷ 12, đây là ngôi tháp gạch hình bát giác duy nhất còn tồn tại ở Việt Nam. Qua thời gian, một số mảng tường tháp đã xuất hiện vết nứt, gạch phong hóa, kết cấu xô lệch, tiềm ẩn nguy cơ mất ổn định. Dự án bảo tồn tháp Bằng An có tổng kinh phí 8,1 tỷ đồng, thi công trong 5 tháng, tập trung gia cố kết cấu và phục hồi từng phần kiến trúc.
Song song đó, dự án bảo tồn nhóm tháp Giữa và tháp Bắc Chiên Đàn có kinh phí khoảng 16 tỷ đồng, thực hiện trong 1 năm, là bước tiếp nối sau khi tháp Nam thuộc quần thể này hoàn thành tu bổ vào năm 2023. Trong khi đó, dự án bảo tồn nhóm tháp E, F Mỹ Sơn khởi động từ giữa tháng 6/2026, thực hiện trong giai đoạn 2025-2029, trọng tâm là hồi sinh công trình F1.
Tu bổ theo nguyên tắc khảo cổ học, hạn chế thay cấu kiện gốc
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, mọi giải pháp can thiệp kỹ thuật tại các dự án đều được đơn vị tư vấn nghiên cứu kỹ trên cơ sở khoa học, hạn chế tối đa việc thay thế cấu kiện gốc. Trước khi thi công, đơn vị đã lấy ý kiến các chuyên gia, nhà nghiên cứu nhằm bảo đảm tính chân xác cho di tích.
Viện Bảo tồn di tích (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), đơn vị tư vấn thiết kế hai dự án Bằng An và Chiên Đàn, cho biết toàn bộ giải pháp kỹ thuật được xây dựng theo nguyên tắc "tu bổ khảo cổ học": chỉ phục hồi hoặc bổ sung những bộ phận thật sự cần thiết, giữ lại cấu kiện còn nguyên, và mọi gia cố mới đều phải được phân biệt rõ với thành phần gốc.
Ông Tô Chí Vinh, chỉ huy trưởng công trình tại dự án Bằng An, cho biết mọi công đoạn tháo dỡ, gia cố đều được thực hiện thận trọng, tuân thủ quy trình đã được kiểm chứng tại các dự án trước như nhóm tháp G và E7 Mỹ Sơn. Trước khi can thiệp vào bất kỳ cấu kiện nào, đội thi công đều tiến hành đo vẽ, lập hồ sơ và đánh giá mức độ hư hại.
Gần 100 di tích, phế tích Chăm chờ được trùng tu
Đà Nẵng hiện có khoảng 100 di tích và phế tích Chăm được phát hiện trên địa bàn. Sau 5 năm trùng tu, các nhóm tháp K, H, A tại Mỹ Sơn đã trở thành điểm tham quan mới trong khu di sản, giúp du khách không chỉ chiêm ngưỡng diện mạo sau tu bổ mà còn hiểu thêm về giải pháp bảo tồn đã hồi sinh từng công trình từng bị chôn vùi hàng trăm năm.
Theo hướng dẫn viên du lịch Nguyễn Quốc Dũng, nếu trước đây khách đến Mỹ Sơn chủ yếu tham quan nhóm tháp trung tâm B, C, D thì nay có thể khám phá thêm các nhóm H, G, K, E và đặc biệt là nhóm tháp A, từ đó hình dung rõ hơn về tổng thể không gian Mỹ Sơn trong lịch sử.
Từ những năm 2000, nhờ sự hợp tác và hỗ trợ của các đối tác trong nước, quốc tế, công tác bảo tồn di sản Champa bắt đầu được triển khai bài bản, mở rộng ra ngoài Mỹ Sơn đến các công trình như tháp Bắc Chiên Đàn hay nhóm tháp Khương Mỹ. TS. Nguyễn Ngọc Quý (Viện Khảo cổ Việt Nam) nhận định khó có địa phương nào sở hữu mật độ di tích, phế tích Chăm dày đặc như Đà Nẵng, và việc bảo tồn gắn với khảo cổ học đang biến các di sản văn hóa thành tài sản quan trọng cho phát triển kinh tế, xã hội địa phương.
Từ nông dân thành công nhân trùng tu chuyên nghiệp
Năm 2003, dự án hợp tác ba bên giữa UNESCO, Italy và Việt Nam về bảo tồn di sản Mỹ Sơn tại nhóm tháp G được triển khai, kết hợp trùng tu di tích với chuyển giao công nghệ và đào tạo thực tế cho cán bộ, kiến trúc sư, chuyên gia khảo cổ địa phương.
Trong 10 năm thực hiện dự án (2003-2013), các chuyên gia Italy vừa nghiên cứu, xây dựng giải pháp bảo tồn nhóm tháp G, vừa từng bước đào tạo đội ngũ kỹ thuật và công nhân tại chỗ. Nhờ đó, một hệ thống nguyên tắc trùng tu khoa học dần hình thành, dựa trên việc tôn trọng tối đa yếu tố gốc và can thiệp ở mức tối thiểu, tiếp tục được kế thừa trong các dự án bảo tồn hiện nay.
Ông Mai Văn Nhựt, một người dân ở thôn Mỹ Sơn, xã Thu Bồn, đã có hơn 15 năm kinh nghiệm trùng tu đền tháp Chăm, từ một nông dân trở thành công nhân có thể tự đo vẽ, mài chập gạch theo bản vẽ kỹ thuật mà không cần chuyên gia hướng dẫn. Ông là một trong gần 200 công nhân hiện đang tham gia các dự án bảo tồn tháp Chăm trên địa bàn thành phố.
Ông Nguyễn Công Khiết, Giám đốc Ban Quản lý Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn, cho biết các chương trình hợp tác quốc tế đã giúp địa phương xây dựng được nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực bảo tồn, đến nay đội ngũ kỹ thuật tại chỗ có thể đảm nhận khảo sát, đánh giá hiện trạng, lập hồ sơ khoa học và tổ chức thi công một số dự án bảo tồn nhỏ.
Mỹ Sơn trở thành "trường học" trùng tu di tích Chăm
Khi được người Pháp phát hiện năm 1898, Mỹ Sơn còn khoảng hơn 70 công trình kiến trúc, tập trung trong 8 nhóm tháp. Giai đoạn 1981-1985, chương trình hợp tác Việt Nam - Ba Lan bước đầu quan tâm gìn giữ một số đền tháp nơi đây, nhưng phải đến dự án hợp tác với UNESCO và Italy giai đoạn 2003-2013 mới tạo ra bước ngoặt thực sự.
Từ kết quả dự án nhóm tháp G, tháng 10/2015, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt thành lập Trung tâm Đào tạo nghề trùng tu di tích và bảo tồn văn hóa tại Quảng Nam (cũ), do các chuyên gia Italy từng tham gia dự án trực tiếp đứng lớp. Những kinh nghiệm từ nhóm tháp G hiện vẫn tiếp tục được áp dụng tại các dự án bảo tồn nhóm tháp E, F Mỹ Sơn cũng như làm cơ sở khoa học cho các dự án ở Bằng An, Chiên Đàn.
Các di sản Champa được bảo tồn hiệu quả cũng góp phần thu hút du lịch, thể hiện qua lượng khách đến Mỹ Sơn và Bảo tàng Điêu khắc Chăm tăng đều qua từng năm. Từ những dự án đang triển khai tại Bằng An, Chiên Đàn và Mỹ Sơn, công tác bảo tồn di tích Chăm trên địa bàn thành phố đã bước sang giai đoạn mới, gắn với sự tham gia ngày càng sâu của đội ngũ cán bộ, công nhân địa phương.
Ảnh theo DNRT
Câu hỏi thường gặp (Q&A)
1. Những dự án trùng tu tháp Chăm nào đang triển khai tại Đà Nẵng?
Hiện có ba dự án chính: bảo tồn tháp Bằng An, bảo tồn nhóm tháp Giữa và tháp Bắc Chiên Đàn, và bảo tồn nhóm tháp E, F Mỹ Sơn, đều khởi động hoặc bước sang giai đoạn mới trong năm 2026.
2. Tháp Bằng An có gì đặc biệt?
Tháp Bằng An được xây khoảng thế kỷ 12, là ngôi tháp gạch hình bát giác duy nhất còn tồn tại ở Việt Nam, hiện được trùng tu với kinh phí 8,1 tỷ đồng.
3. Phương pháp "tu bổ khảo cổ học" là gì?
Đây là nguyên tắc trùng tu tôn trọng tối đa yếu tố gốc của di tích, chỉ phục hồi hoặc bổ sung phần thật sự cần thiết, giữ nguyên cấu kiện gốc và phân biệt rõ phần gia cố mới với phần cổ.
4. Đội ngũ trùng tu tháp Chăm hiện nay được đào tạo như thế nào?
Nền tảng đào tạo bắt đầu từ dự án hợp tác UNESCO - Italy - Việt Nam tại nhóm tháp G Mỹ Sơn giai đoạn 2003-2013, giúp hình thành đội ngũ gần 200 công nhân và cán bộ kỹ thuật địa phương hiện đang tham gia các dự án bảo tồn.
5. Mỹ Sơn được phát hiện từ khi nào?
Mỹ Sơn được người Pháp phát hiện năm 1898, khi đó còn khoảng hơn 70 công trình kiến trúc thuộc 8 nhóm tháp khác nhau.
Tiếng Việt
English
中文
한국어
日本語
Русский
Đặt câu hỏi
Đăng nhận xét